Berusting of Actie

Waarom willen mensen niet meer in een koor zingen? Waarom vallen er zoveel koren om? Het is een zorg voor de zangbonden die hun ledenaantal fors zien dalen. Ik heb er al eens een essay aan gewijd, maar ik zal het nog eens onderzoeken en de kern van de zaak proberen bloot te leggen. Misschien kan dat inzicht helpen het tij te keren.

Hieronder worden voorbeelden gegeven van analyses van lijstjes met gemiddelde leeftijden en ledenaantallen. Wilt u ook zo’n analyse, neem dan contact met mij op via Contact.

Als ik in Google zoek naar koren die in 2025 zijn opgeheven, dan krijg ik een aardige lijst als resultaat en dat zijn ze zeker niet allemaal:

Staan we stil?

Het is niet zo dat mensen niet meer in een koor willen zingen, het is niet een verandering van de natuur van de mens; nee, het is de wereld die aan de zangverenigingen voorbij raast om de simpele reden dat men ten opzichte van die voortrazende wereld tot stilstand is gekomen. Stilstand kan onopgemerkt blijven en daarom is het raadzaam om als verenigingsbestuur eens te onderzoeken of de vereniging in een toestand van stilstand verkeert.
Stilstand is eigenlijk vrij makkelijk te constateren. Er zijn twee factoren die bij mogelijke stilstand een rol spelen: het verloop in ledenaantal en de gemiddelde leeftijd.
Raadpleeg de ledenadministratie en maak een lijstje van de afgelopen tien (liefst meer) kalenderjaren met bij elk jaar het ledenaantal en zet daarnaast de gemiddelde leeftijd van de leden in dat kalenderjaar. Kijk met dit lijstje of het met één van de volgende categorieën overeenkomt.

1. Een vereniging die na verloop van de jaren in ledenaantal ongeveer gelijk blijft of toeneemt en waarvan de gemiddelde leeftijd ongeveer gelijk blijft of afneemt gaat met de tijd mee, dus staat niet stil.
2. Een vereniging die na verloop van de jaren in ledenaantal gelijk blijft of afneemt en waarvan de gemiddelde leeftijd elk jaar toeneemt staat stil.
   De eerste categorie verenigingen overleeft en heeft een toekomst, maar verenigingen in de tweede categorie zullen vrijwel zeker binnen afzienbare tijd opgeheven worden. Deze laatste categorie heeft mijn bijzondere aandacht, want in veel gevallen kan voor die verenigingen de weg naar ondergang worden gekeerd.
   Ik laat hieronder twee voorbeelden zien die gemakshalve geen rekening houden met de coronaperiode. Het verloop in de jaren voor en na de coronaperiode kunnen ook al een trend laten zien.

Een voorbeeld in Categorie 1

Hieronder een voorbeeld van een lijstje in categorie 1 met een redelijk stabiele gemiddelde leeftijd en een eveneens redelijk stabiel ledenaantal. De gemiddelde leeftijd is hoog, maar de vereniging weet nieuwe leden te werven. Het bestuur van deze vereniging richt zich heel actief op de leeftijdsgroep.

Analyse

De grafiek brengt een aantal patronen aan het licht die in de tabel minder snel opvallen:

• De Omgekeerde Correlatie (Instroom-effect): Kijk naar 2017 en 2025. Je ziet daar een duidelijke ‘schaarbeweging’: het aantal leden stijgt, terwijl de gemiddelde leeftijd daalt. Dit is het visuele bewijs van succesvolle verjonging; nieuwe, relatief jongere leden trekken het gemiddelde direct omlaag.
• De ‘Piek’ van 2023: Hier bereikte de vergrijzing haar hoogste punt (72,1 jaar), terwijl het ledental stabiel bleef op 51. Dit was het moment waarop het systeem ‘op spanning’ stond en er actie nodig was om de continuïteit te waarborgen.
• Systeemstabiliteit: Ondanks de jaarlijkse schommelingen blijft het systeem binnen een marge van circa 4 jaar en 4 leden. Dit duidt op een zeer sterke sociale cohesie: de cultuur van de vereniging is zo solide dat ze zichzelf telkens weer herstelt naar het evenwichtspunt.

Kritische Noot

Visueel gezien is dit een gezond, maar kwetsbaar ‘stabiel’ systeem. De afhankelijkheid van incidentele ‘instroom-pieken’ om de leeftijd te corrigeren is duidelijk zichtbaar. Voor de toekomstbestendigheid zou ik idealiter de blauwe lijn (aantal) willen zien stijgen, terwijl de rode lijn (leeftijd) gelijk blijft of licht daalt.

Een voorbeeld in Categorie 2

Hieronder een voorbeeld van een lijstje in categorie 2 met een toenemende gemiddelde leeftijd en afnemend ledenaantal. De vereniging zit in een neergaande spiraal van vergrijzing en uitblijven van nieuwe leden met een kleine opleving in 2020, maar daarna nam het aantal leden weer af. Het bestuur van deze vereniging heeft alleen oog voor de lopende gang van zaken. De incidentele aanwas van nieuwe leden kwam doordat leden zichzelf aanmeldden.

Analyse

Waar het eerste voorbeeld een beeld gaf van stabiliteit, laat deze nieuwe dataset een alarmerend kantelpunt zien, een naderende systeemcrisis. Hieronder een diepere analyse van de veranderde situatie:

1. Structurele Erosie

Vanuit een systeemoptiek is dit geen “stabiliteit” meer, maar een positieve terugkoppeling van verval.

• Leeftijdstrend: De gemiddelde leeftijd stijgt met 6,7 jaar in slechts tien jaar. Omdat de tijd zelf ook met tien jaar is gevorderd, betekent dit dat de natuurlijke uitstroom aan de bovenkant niet wordt gecompenseerd door instroom aan de onderkant.
• Capaciteitsverlies: Het ledental is gedaald van 55 naar 46.

2. De Vocaal-Artistieke Impact

Een koor van 46 mensen met een gemiddelde leeftijd van bijna 77 jaar staat voor enorme uitdagingen:

• Balans: De kans op “gaten” in specifieke stemgroepen (vaak de tenoren) wordt kritiek bij een ledental onder de 50.
• Draagkracht: De fysieke conditie voor lange repetities en complexe concerten neemt statistisch gezien af. De klankkleur zal onvermijdelijk verschuiven naar een meer mat, minder briljant timbre.

3. Kritische Noot

Ik schreef ooit: “Het geheim achter elk succes is het doen”. De cijfers in dit voorbeeld suggereren dat er de afgelopen jaren wellicht te weinig is gedaan aan de fundamentele herstructurering van de verenigingscultuur.
De vereniging bevindt zich momenteel in de fase van stagnatie of verval. De sociale relevantie staat onder druk; een gemiddelde leeftijd van 76,8 jaar creëert een drempel voor “jongere” senioren (60-plussers), die zich niet meer herkennen in deze groep. De cultuur is een “gesloten systeem” geworden.

Inzicht in de situatie krijgen is belangrijk

Ik weet zeker dat veel verenigingsbesturen niet in de gaten hebben dat ze bij de tweede categorie behoren en daarom is het heel nuttig dat een verenigingsbestuur zich bewust is van de situatie waarin ze verkeren. Het opmaken van het voorgestelde lijstje is even wat werk, maar geeft wel duidelijkheid.
Nu bestaan besturen over het algemeen uit koorleden die hun best doen om de zaak aan de gang te houden. Bestuursleden hebben de indruk dat ze het goed doen omdat alles goed loopt en vinden het daarom over het algemeen heel confronterend als blijkt dat de vereniging inderdaad tot de tweede categorie behoort. Deze wetenschap kan voor bestuursleden leiden tot ontkenning van de situatie en dat leidt uiteindelijk, ondanks de stellige ontkenningen, onvermijdelijk tot de ondergang van de vereniging; ontkenning is ‘de kop in het zand steken’.
Zodra een koor erkent dat het tot de tweede categorie behoort, zijn er twee wegen mogelijk:
Berusting of Actie.

1. Wanneer men kiest voor berusting, accepteert men de uiteindelijke opheffing.
2. Kiest een bestuur voor actie, dan is directe en rigoureuze verandering noodzakelijk.

Berusting

Wanneer een vereniging tot de tweede categorie behoort, besluit geen actie te ondernemen en het lot accepteert, dan berust men in wat er komen gaat. Heeft een verenigingsbestuur de intentie niets te ondernemen om het tij te keren, dan zal het bestuur toch een plan moeten maken om de steeds ouder wordende koorleden te kunnen dienen. Het repertoire moet worden aangepast naar het afnemende niveau door in plaats van vierstemmig twee- en/of driestemmig te gaan zingen en de moeilijkheidsgraad te verlagen. Door het teruglopen van het ledenaantal zal de bezetting van de stemmen uit evenwicht worden gebracht. Bij gemengde koren zijn het meestal de mannenpartijen die het meest te leiden hebben onder het teruglopende ledenaantal. Er moet dan tijdig een besluit worden genomen om naar tweestemmigheid over te gaan. De overblijvende tenoren worden dan bij de sopranen ondergebracht en de overblijvende bassen bij de alten. Dit is absoluut geen achteruitgang, want een tweestemmig koor kan heel goed klinken.
Bij mannenkoren kan tweestemmigheid ook een oplossing zijn om weer balans in de stemgroepen te krijgen; eerste en tweede tenor worden samengevoegd en bariton en bas worden samengevoegd in de bariton, zijn tenoren ruimschoots in de minderheid, dan is driestemmig repertoire de oplossing. Bij dameskoren wordt tweestemmigheid bereikt door sopranen en alten samen te voegen. Tweestemmig repertoire heeft als voordeel dat het sneller ingestudeerd kan worden dan vierstemmig repertoire. De overgang naar tweestemmig repertoire is dus redelijk snel te doen. Er hoeft verder niet veel te veranderen om als vereniging met elkaar gezellig oud te worden.

Actie

Wanneer een vereniging tot de tweede categorie behoort en het verenigingsbestuur besluit het tij te keren zal de vereniging aan de slag moeten.
Op zich hoeft een verandering niet zo rigoureus te zijn, het kan in stappen gedaan worden, maar daar staat tegenover dat het hele proces van verandering direct van start moet gaan. Nog een jaartje wachten maakt elke verandering alleen maar moeilijker. Het tij keren is meteen aan de slag gaan.
De veranderingen moeten in de eerste plaats gericht zijn op het weer aantrekkelijk worden voor jongere generaties, het moet voor iedereen leuk en aantrekkelijk zijn om lid van de vereniging te worden. Het belangrijkste aandachtspunt is het repertoire. Ik heb daarover al het een en ander geschreven. Het repertoire is hetgeen het koor aan de wereld laat horen, het moet van deze tijd zijn en nieuwe leden aantrekken, oubollig en zwaarwichtig repertoire stoot af. Met het invoeren van nieuw repertoire kan vrij eenvoudig direct gestart worden.
Aantrekkelijk worden voor jongere generaties betreft ook ‘het omarmen van deze tijd’. Zorg voor een modern ogende, goed onderhouden actuele website. Timmer aan de weg door opvallende optredens met gedurfd repertoire, bestrijdt digibetisme in de vereniging. Zorg dat er jonge mensen in het bestuur komen met moderne inzichten. Maak een plan en grijp alle kansen aan. Schakel eventueel een ter zake kundig extern adviseur in om het bestuur bij te staan in het proces van veranderingen.

Tot slot

Hoe dan ook, inzicht in toestand waarin een vereniging verkeert leidt tot bewustwording; gaat het goed of stevent men af op een opheffing van de vereniging. Bij het oprichten van een zangvereniging denk men niet aan tijdelijkheid, men denkt dat ook volgende generaties van dezelfde activiteiten kunnen genieten, maar men denkt meestal niet aan het feit dat volgende generaties in een andere tijd opgroeien. Gaat men niet met de tijd mee, dan loopt men al snel achter en sluit men zich af voor de jongere generaties; een zangkoor dat niet met de tijd meegaat, staat stil. Zo kan het zijn dat een jongerenkoor zich door de tijd ontwikkelt tot een bejaardenkoor en uiteindelijk wordt opgeheven. Veel koren die na meer dan 100 jaar verdwijnen, doen dit omdat zij weigeren zich aan te passen aan de tijdgeest. Ik roep daarom alle zangverenigingen op actie te ondernemen en open te staan voor, en zich aan te passen aan, de huidige tijdgeest.