Het moet in 1966 geweest zijn – ik was nog een jongen van negen jaar – dat ik met mijn vader en een vriend van hem mee mocht naar een orgelconcert in de Groote Kerk in Maassluis. De organist was niemand minder dan Feike Asma, een beroemdheid in die tijd. Ik weet tot op de dag van vandaag nog precies hoe het concert begon. De kerk zat helemaal vol, was summier verlicht en wij zaten op een prima plaats. Ik keek tegen het machtige orgel van Rudolf Garrels aan en zag licht achter het rugwerk branden, verder was er niets te zien, er was gefluister om me heen en ik verwachtte iemand die zou gaan mededelen dat het concert zou beginnen, maar er gebeurde niets. En plotseling klonk het volle werk van het orgel in een machtig stuk van Bach en ik was sprakeloos; wat kan een orgel indrukwekkend zijn; Feike Asma kon een orgel laten bulderen en laten zingen, hij was er een meester in.
Dat concert begon perfect met die verrassing, ik heb daarna nooit meer zoiets indrukwekkends meegemaakt, maar ja, het was ook de eerste keer dat ik zoiets meemaakte. Zoals van alles in het leven heb ik van deze ervaring wat geleerd; het effect van de verrassing in muziek kan heel indrukwekkend zijn.
Bij een concert door een symfonieorkest gaat het anders. Je zit in de zaal, het podium is verlicht en langzaamaan komen de musici binnendruppelen, ze nemen plaats, bladeren in hun bladmuziek, spelen nog een stukje van wat nog even aandacht behoeft, kletsen nog wat met collega’s en dat allemaal terwijl de zaal al vol zit. Op zeker moment staat de concertmeester op en vraagt met een gebaar aandacht van de orkestleden. Hij wijst de groepen aan terwijl een hobo de stemtoon laat klinken; er wordt per groep gestemd en even later is het stil. Er gaat een deur open en de dirigent loopt het podium op, er klinkt applaus, zonder een woord te zeggen neemt de dirigent plaats, vraagt met een hoofdbeweging om aandacht van de orkestleden en met een beweging begint het muziekstuk.
Ondanks het feit dat je alles ziet aankomen is het contrast met de stilte overweldigend. Je weet wat je te wachten staat, maar toch is het effect indrukwekkend. Alles staat in dienst van de muziekbeleving. Voor een concert met een symfonieorkest is dit scenario ideaal.
Het klinkt gek, maar ongeveer hetzelfde scenario paste ik ook toe bij optredens met onder meer het mannenkoor waar ik het in mijn essay Hoe krijg je nieuwe leden bij een mannenkoor over heb gehad. De mannen en ik zaten eens in een apart zaaltje van een verzorgings/seniorencomplex in Katwijk aan de koffie, ik keek op de klok en zei “mannen, zullen we eens naar de zaal gaan, we moeten!” Langzaam kwamen de mannen in beweging. In de zaal was ons orkestje al aan het spelen. De mannen liepen op hun gemakje door de zaal, begroette nog uitgebreid oude bekenden, zwaaiden naar andere bekenden en namen hun plaats in, alleen de mannen die niet konden staan kregen een stoel, de rest zocht hun staplaats. Ik sjokte achter de mannen aan, nam – zonder applaus – mijn plaats in, vroeg aan het orkestje om aandacht, gaf aan hun het teken om te starten en de mannen zette het eerste lied in, meestal een lekker stevig nummer, het feestje was begonnen en ik weet zeker dat de mensen aangenaam verrast werden. Pas na het eerste lied werd er iets gezegd.
Dat zonder aankondigingen beginnen heb ik in mijn schooltijd ook bij popconcerten meegemaakt; plotseling stond de zaal bol van geluid; er werd echt niet om stilte gevraagd, er werd gewoon begonnen met waar de mensen voor kwamen. Dit is zonder twijfel de beste methode om een concert te beginnen. Iedereen weet waar men voor komt, waarom zou je dat dan nog moeten omroepen: “Voor u staat..”; ja, dat weten we wel, want daar komen we voor! Bij dat concert met het symfonieorkest werd helemaal niets gezegd, toen het klaar was bogen de dirigent en het orkest voor het publiek en uiteindelijk vertrok de dirigent van het podium, het concert was afgelopen; geen dankwoord of bloemen; er werd niets gezegd. We hebben beleefd waar we voor kwamen en dat was prachtig, ik geniet er nog van.
Bij een optreden met een koor is een start zonder aankondigingen – in mijn beleving en ervaring – ook het beste. Uitgebreide redevoeringen of mededelingen voor of na het openingslied leiden het publiek eigenlijk in hoge mate af van waar ze voor gekomen zijn. Ik heb eens een uitvoering meegemaakt waarbij iemand de microfoon pakte en voorging in gebed. Net zo erg is het oplezen van mededelingen voor de bewoners, inclusief de overlijdensberichten. Het kost na zo’n afleiding weer veel moeite om de opgebouwde stemming terug te krijgen of er weer een feestelijke stemming op te bouwen. Praatjes die niet over het volgende lied gaan horen thuis op het prikbord of in het programmablaadje. Bij de grootste concerten wordt uitermate weinig gezegd, de nummers worden zelden aangekondigd. De grootste artiesten zeggen alleen wat noodzakelijk is, bijvoorbeeld: “dank u” na een applaus, of “het is nu pauze!”, of “dank u wel en tot ziens”, meer niet, en dat zijn geen amateurs.
Het gaat dus om de hoofdzaak van een concert: de muziekbeleving. Het na afloop uitgebreid bedanken van alle deelnemers en het overhandigen van de obligate bloemen is voor het publiek in hoge mate afleidend en menigeen wil eigenlijk weg, maar het moet; de zaal wordt nog een periode in gijzeling genomen voor de toespraken, bedankjes en bloemen. Ik begrijp trouwens niet waarom dat uitreiken van bloemen nog steeds wordt gebezigd. Ik gaf mijn bloemen altijd weg aan één van de dames in de zaal, want de bos overleefde de reis naar huis meestal niet.
Ik weet dat bij toneelgezelschappen de bloemen weer moeten worden ingeleverd voor de uitreiking in de volgende voorstelling. Het uitreiken van de bloemen is daar dus een onderdeel van de voorstelling. Maar stel nu dat er geen bloemen worden uitgereikt en de artiesten het alleen met applaus moeten doen, wat dan? En waarom krijgt het koor geen bloemen, want daarvoor kwam het publiek toch? Het is een merkwaardig fenomeen dat wel een cultuurverschijnsel moet zijn; het hoort erbij, dat uitreiken van bloemen, en waarschijnlijk weet niemand waarom. Toch maak ik als publiek concerten mee waarbij geen bloemen worden uitgereikt en ik mis er niets aan, ik zou na afloop niet zeggen: “mooi concert, maar ik miste wel het uitreiken van de bloemen.”
Misschien is een doosje bonbons wel een idee – die had ik waarschijnlijk niet weggegeven -, of een extra muntje voor een consumptie na afloop, of een Mercedes.
Als het echt moest, dan plaatste ik het ‘bedankblokje’ in het programma vóór het slotlied. Als we klaar waren riep ik altijd: “zo mannen, inpakken en wegwezen”. Ideaal, zo’n concert.
Nee, een goed en verrassend concert is een concert zonder al die toeters en bellen. Toespraken, uitgebreid welkom heten, uitgebreid bedanken en het tijdrovend uitreiken van bloemen zijn zaken die blijkbaar moeten, maar ik zie ze liever niet; een optreden bij een festival bijvoorbeeld, ziet er in mijn ideaalbeeld zo uit: gewoon je ding doen en indruk maken zonder alle toeters en bellen. Gastartiesten kunnen eventueel na afloop persoonlijk worden bedankt, waarom zou het publiek dat allemaal moeten ondergaan? Het ideale concert is voor mij het concert waarbij je direct verrassend begint met muziek en eindigt met muziek, dan jas aan en naar huis, of nog ergens wat drinken en nagenieten van wat ik beleefd heb.
Het ideale concert
21/12/2025


